Tanzanya İşbirliği Forumu Kurucusu
Fas’ta düzenlenen 2025 Afrika Uluslar Kupası’nda heyecan sürüyor… Final 18 Ocak’ta.
Yeni yılın ilk günü; Gabon Hükümeti, Afrika Uluslar Kupası’ndan elenen Millî Futbol Takımı’nı askıya aldığını duyurdu. Sebep; turnuvada alınan “onur kırıcı” sonuçlar! Teknik heyetin sözleşmeleri feshedildi, Pierre-Emerick Aubameyang ve Bruno Ecuele Manga’nın bir daha millî takımda yer almaları yasaklandı. Galatasaray’dan Mario Lemina’nın da forma giydiği Gabon Millî Futbol Takımı, F Grubu’nda mücadele ettiği turnuvada Kamerun (2-1), Mozambik (3-2) ve Fildişi Sahili (3-2) ile oynadığı maçları kaybederek üç maç sonunda puansız olarak elendi. (Türkiye’de maçlar Exxen platformu üzerinden canlı izlenebilir.)
Afrika Uluslar Kupası, 1957’den bugüne iki yılda bir düzenleniyor. Takvim olarak aralık-ocak-şubat tercih edilmekte. Bugüne kadar; Mısır (7), Kamerun (5), Gana (4), Nijerya ve Fildişi Sahili (3), Cezayir ve DKC (2), Zambiya-Tunus-Sudan-Senegal-GAC-Etiyopya-Fas-Kongo (1) kez mutlu sona ulaştılar. (cafonline.com) Organizatör “CAF-Confederation Africaine de Football/Afrika Futbol Konfederasyonu”, Afrika’da futbolu yöneten ve tüm kıta devletlerinin üyesi olduğu üst kuruluş. Kuruluş tarihi 1957 ve merkezi Kahire/Mısır. Mevcut Başkanı GAC’lı Patrice Motsepe. Afrika Uluslar Kupası, CAF Konfederasyon Kupası ve CAF Şampiyonlar Ligi ile Afrika’da Yılın Futbolcusu ödülünü organize ediyor. CAF, FIFA Dünya Kupası’nda dokuz takımlık/ülkelik kontenjana sahip.
Afrika Uluslar Kupası nedir?
Afrika Uluslar Kupası, kıtasal bir turnuva. Ön eleme aşamalarıyla birlikte CAF üyesi ülkelerin millî takımlar seviyesinde katılımıyla düzenleniyor. Manevî ve maddî önemi yüksek. Afrika insanı için müthiş bir heyecan ortamı. Şampiyon olan ülkeler için ulusal gün ilan edilebilecek kadar önemli. Futbolcular açısından da yeteneklerini dünyanın önde gelen kulüp ve liglerine pazarlayabilmek adına vitrin özelliği taşıyor.
Turnuvanın nerede oynanacağı CAF tarafından belirleniyor. Turnuva formatı; ön eleme barajını geçen yirmi dört ülke Afrika Uluslar Kupası’na katılma hakkı kazanıyor. Yirmi dört ülkenin takımı, dörder takımlı altı grupta mücadele ediyor; takımlar birbirleriyle tek maç usulü karşılaşıyor ve maçlar uzatmaya gitmiyor. Her grubun en iyi ikisi doğrudan üst aşamaya yükseliyor. Bu takımlara altı grupta yer alan ve puan/averaj değerine göre en iyi üçüncü olan dört takım daha eklenir ve son on altı eşleşmeleri oynanır; bu aşamadan itibaren maçlarda “tek maç usulü + uzatmalar ve seri penaltı atışları” uygulanarak kazanan belirlenir. Çeyrek final ve yarı final sonrası final maçı ile kupa sahibini buluyor. (Ayrıca yarı finalde elenen iki takım arasında üçüncülük maçı oynanıyor.)
Şimdi Gabon özelinden zurnanın zart dediği yere gelelim; Gabon Hükümetinin kararı dünyada bir ilk. Gabon, doğal kaynaklar bakımından oldukça zengin bir ülke. Ülkede petrol, magnezyum, demir, altın ve uranyum rezervleri yoğun. Ayrıca geniş ormanlara sahip. Afrika kıtasının en zengin ülkelerinden biri olsa da nüfusun üçte biri açlık sınırının altında yaşıyor. Futbol toplumları hop oturtup-hop kaldıran bir gerçeklik, Gabon dâhil! Spordan fazlası…
Sektörden öte uluslararası bir endüstri… Bu perspektiften bakınca; ülkemiz Süper Lig’inde top koşturan Afrika asıllı futbolcu sayısı yüzden fazla. Dünyanın en iyi futbolcuları (transfer değeri/futbol zekâsı bağlamında) listesinin yarısından çoğu Afrika asıllı; Lamine Yamal, Kylian Mbappe, Jude Bellingham, Michael Olise, Bukayo Saka, Ousmane Dembele, Desire Doue… Avrupa millî takımlarında Afrika asıllı futbolcusu olmayan ülke yok!
Avrupa futbolunun “fan clup”lerinin Afrika’da futbol akademisi olmayan yok gibi; Portekiz kulüpleri Sporting Lisbon, Benfica ve Porto Mozambik ve Angola’da faal. Fildişi Sahili’ndeki Fransızlar (Jean-Guillou ve Roger Ouegnin) tarafından kurulan “ASEC-Association Sportive des Employe de Commerce) Mimosas” bir futbolcu üretim merkezi ve çok başarılı.
Son yıllarda Gana futbolcu ihracatçısı olarak öne çıkmasını ülkedeki Afro-Avrupa futbol akademilerine borçlu. 1990 sonrası bir Afrika tesisi/simsarı ve bir Avrupa kulübü ortaklığıyla başlayan futbol akademileri her geçen gün biraz daha yaygınlaşıyor; Feyenoord (Hollanda) Gana’da, Senegal’deki “Aldo Gentina” AS Monaco (Fransa) ile, Ajax (Hollanda) ve Atletico Madrid Cape Town/GAC’da, Ruanda ve Malavi’de “SK Football Academy”, Mali’de “SKFC-The Salif Keita Football Center”, 1992’de beri Lagos/Nijerya’da “Pepsi Football Academy”, Kamerun’da “Brasseries Football Academy” ve “AFA-Africa Foot Academy”, Burkina Faso’da “Planete Champion Internationale”, FC Barcelona Lagos/Nijerya’da “BarçaAcademy” ile vd. yeni süperstarlar peşindeler… Galatasaray’da, eski futbolcuları ve Victor Osimhen üzerinden kıtada futbol akademisi kurmak için arayışta… Gabon’un adı yok!
Avrupa futbol firmaları, kulüpler, yetenek avcıları ve menejerler; Avrupa futbol piyasasına ihraç etmek amacıyla Afrika’da kurdukları akademiler ve çiftlik kulüpler yoluyla “rafineleştirilen hammadde” yani futbolcu elde ederek kolonyal faaliyetlerini sürdürmekteler…
Öte yandan Afrika asıllı futbolcular, devşirme olarak vatandaşlık alsalar da aidiyet duyguları güçlü; ırksal ülkelerine yatırım yatmayı, vakıf kurmayı, ailelerinin geleceğine dokunmayı unutmuyorlar…
Gabon’un tepkisel refleksi; yıllardır süregelen iki yönlü kaybının bu defa bardağı taşırması! Simon Kuper’ın (1969-) Dünya turu yaparak futbolun politik ve kültürel paradigmalarını ortaya koyduğu “Football is Never Just Football/Futbol Asla Sadece Futbol Değildir”de dediğince futbol “güzel oyun”dan öte Dünyanın en popüler sporu olarak devrimleri başlatıp körükleyebiliyor, diktatörleri iktidarda tutabiliyor… 1957’den bugüne her Afrika Uluslar Kupası, bir spor organizasyonu olduğu kadar Afrika ruhunun dönemsel bumerangı.
Öyle ya da böyle sömürü hız kesmiyor; neo-kolonyalizm oluyor, post-kolonyalizm oluyor, sportif-kolonyalizm oluyor adı değişiyor da tadı değişmiyor!
Benim ikinci ülkem mi? Bugüne kadar turnuvaya ev sahipliği yap(a)mayan ve ilk üçte başarısı olmayan Tanzanya, yine son on altı turunda Fas’a 1-0 mağlup oldu ve elendi.
1962, İzmir doğumlu. İşletme eğitimli. Danışmanlık şirketi kurucu ortağı. DEİK Türkiye-Tanzanya İş Konseyi Kurucu Başkanlığı yaptı (2011). Tanzanya İşbirliği Forumu Başkanı (2014-). Türkiye’de bir ilki gerçekleştirerek Afrikatürk dergisini projelendirdi ve yayımladı (2019). Afrika Menekşesi adlı öyküsü, Tarık Dursun K. Öykü Ödülü’nde “yayımlanmaya değer” bulundu (2019). Dünya Siyasetinde Afrika adlı akademik kitap serisinin bölüm yazarlarından (2020-). Afrika Şiiri’ne dair ülkemizdeki en kapsamlı araştırma-incelemeyi yaptı ve yayımladı (2021). Afrika üzerine yazıyor, seminerler veriyor, arada Afrika’da yaşıyor.
zekeriyasimsek35@gmail.com
