Dünya Hürmüz Boğazı ile yatıyor, Hürmüz Boğazı ile kalkıyor!
IEA-Uluslararası Enerji Ajansı: “Dünya, benzeri görülmemiş bir enerji kriziyle karşı karşıya”.1
WTO-Dünya Ticaret Örgütü: “Global ticaret seksen yılın en ciddî kriziyle karşı karşıya.”2
FAO-Tarım ve Gıda Örgütü: “Hürmüz Boğazı uzun süreli kapanırsa gıda tedariğinde şok yaşanabilir.”3
ABD-İsrail ittifakının İran’a saldırısı, Tahran yönetiminin Hürmüz’ü kapatma restiyle bloke oldu. 1980-88 İran-Irak Savaşı dâhil kapatılmayan Hürmüz, bugün “maçın yıldızı”.
Boğaz bölgesindeki yoğun elektronik sinyal bozucu faaliyetler ve güvenlik riskleri nedeniyle yedi yüze yakın ham petrol ve gaz dolu tanker/ticaret gemisi beklemede. Petrol fiyatları günbegün yükselirken, global tedarik zinciri paramparça. Boğaz’dan geçen ham petrol ve gaz sevkiyatlarının dörtte üçünün adresi Asya ülkeleri; Çin, Hindistan, Japonya, Güney Kore ve dolaylı olarak Kuzey Kore.
Deniz taşımacılığı; demiryolundan üç, karayolundan yedi, havayolundan ise yirmi kat daha ekonomik bir seçenek iken Körfez ülkeleri için Hürmüz seçeneksiz. OPEC-Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü üyeleri başta İran kendisi olmak üzere, Suudi Arabistan, BAE (Birleşik Arap Emirlikleri), Irak ve Kuveyt ham petrollerini; en büyük LNG satıcısı olarak Katar sıvılaştırılmış doğalgazını Hürmüz üzerinden Dünyaya ihraç ediyor. Dünyanın en zengin petrol ve doğalgaz yatakları bu bölgede.
Yani, aşkımız duygusal duygusal olmasına da mesele, 2021’de dönemin İran Deniz Kuvvetleri Komutanı’nın beyanatındaki gibi midir: “Hürmüz Boğazı’nı kapatmak, İran için bir bardak su içmekten daha kolay.”4
Kimdir, nedir Hürmüz Boğazı?
Uluslararası hukuka göre boğaz; iki deniz parçasını birleştiren doğal ve dar su yolu. Coğrafî konum itibariyle İran ile Umman arasındaki Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’ni yani Körfez ülkeleri limanlarını Umman Denizi üzerinden Hint Okyanusu ile irtibatlandırmakta. En dar yerinde 21-24 mil genişliğe sahip olan Boğaz üzerinde irili ufaklı çok sayıda adanın olması ve özellikle kuzeyde, İran karasularında derinliğin azalması nedeniyle gemi hareketleri hassas bir yönetim gerektirir ki Tahran yönetiminin sıkı denetimi söz konusudur. Gemilerin güvenle geçebileceği trafik şeritleri her iki yönde sadece üçer kilometre genişliğindedir. Dünyada deniz yoluyla taşınan ham petrolün beşte birlik (günlük ortalama 20 milyon varil) trafiğini yöneten Hürmüz, global enerji piyasasının şah damarı ve Dünya pazarlarına stratejik çıkış noktası.
İran Dışişleri Bakanlığı, İsrail ve ABD ile bağlantılı gemilerin Hürmüz Boğazı’ndan geçişine izin verilmeyeceğini Dünya âleme ilan etti. Açıklamada, “İran’a yönelik saldırılara katılmamış -“yuan” ile ticaret yapan- ülkelere ait gemilerin yetkili makamların koordinasyonuyla Hürmüz Boğazı’ndan geçiş yapabileceği” not düşülürken bir İranlı yetkili, ülkesinin Hürmüz Boğazı’ndan geçen bazı gemilerden iki milyon “USD” geçiş ücreti aldığını belirtmiştir ki; bugünkü kavga-gürültü sonrası -yeni düzende ya da yeni bir düzenlemeyle- gemilerden geçiş ücreti alınacağının sinyalini vermektedir. (İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Süveyş ve Panama kanallarından geçişler ücretlidir.)
Hakkında, bir “molla rejimi” teranesidir sürüp gidiyorsa da İran sıradan ülke değildir. İran’ı bugünkü rejimiyle, liderleriyle ve kriz başlıklarıyla okumak hem eksik hem yanlıştır. İran, bir hafızadır. İran’ı kavrayabilmek için “Hürmüz” adının tarihsel türevlerine göz atmak gerekli ve yeterlidir:
(1) Hürmüz (Hormuz) Adası: Basra Körfezi’nin girişindeki İran’a ait ada. Yüzölçümü sadece otuz yedi kilometrekare. Ada, demir oksit zengini kırmızı toprağı, rengarenk jeolojik yapısı ve tuz kubbeleriyle ünlü, volkanik geçmişiyle bir doğa harikası.
(2) Yaklaşık üç bin beş yüz yıl önce İran topraklarında ortaya çıkan Zerdüştlük’te iyilik tanrısı “Ahura Mazda”nın İslâm kaynaklarındaki adı. Zerdüştlüğün kutsal metni Avesta’nın dili olan Eski Farsça’da Ahura Mazda (hakîm rab); Orta Farsça’da (Pehlevîce) Uhurmezde/Hurmüzd; Yeni Farsça’da Urmezd; Batı kaynaklarında Ohrmazd/Ormazd diye adlandırılmış iken İslâm kaynaklarında Hürmüz’e evrilmiştir.
(3) 226-651 yılları arasında hüküm süren İran hânedanlığı Sâsânîler’de altı imparatorun adı: I. Hürmüz (270-271), II. Hürmüz (302-309), III. Hürmüz (457-459), IV. Hürmüz (579-590) ve VI. Hürmüz (630-632).
(4) Orta Çağ’da hüküm sürmüş Hürmüz (Ormus) Krallığı. 11-17. yüzyıllar arasında Basra Körfezi’nin doğusunda, deniz ticaretinde, özellikle Hint Okyanusu ile Ortadoğu arasındaki baharat ve inci ticaretinde kilit rol oynayan zengin bir liman devleti. Önceleri Selçuklular’a ve İlhanlılar’a bağlı iken sonra bağımsızlığını ilan etmiş, Portekiz etkisi altına girmiş ve 1622’de Safevîlerce fethedilmiştir.
Tarih, masalımsıdır ya da öyle gelebilir ama yeniden/yeniden okumak, düşünmek, sorgulamak hayatî işlevseldir.
Egemenliği, kuzeyde İran’a güneyde ise (Müsendem Yarımadası/Valiliği ekseninde) Umman’a ait Hürmüz; uluslararası hukuk çerçevesinde, gemilerin “zararsız geçiş” veya “transit geçiş” haklarını kullanarak yol aldıkları ve etrafındaki ülkeler içinse tek deniz yolu çıkışıdır. Körfez ülkelerinin, Hürmüz’ü “bypass” arayışları, alternatif üretebilecek yetenekten ve yeterlikten uzaktır. Suudi Arabistan, günde yedi milyon varil kapasiteli yedi yüz millik “Doğu-Batı Petrol Boru Hattı”nı Kızıldeniz bağlantılı işletirken; BAE/Abu Dabi, Umman tarafındaki Fuceyre’ye bağlı günlük bir buçuk milyon varil kapasiteli dört yüz kilometrelik bir boru hattına sahip. BAE’nin doğu sınırlarından Umman’ın kuzeyine uzanan Umman Denizi’ne paralel devasa Hacer Dağları, beş yüz kilometrelik hat üzerinde kendine has topografyasıyla Körfez ülkelerinin Hürmüz’e alternatif arayışlarına, boru hatlarına geçit vermiyor.
İran, Boğaz’ın kuzey ve kuzeydoğu sahil şeridinin yanında birçok adaya da sahip olmasıyla Umman’dan daha etkindir. 1970’li yıllar itibariyle Ebu Musa, Büyük Tunb, Küçük Tumb ve Keşm başta olmak üzere adalarda askerî güç bulundurmakta; çoğunluğu Hürmüzgân Eyaleti’ne bağlı adalar (Farur, Farurgân, Harg, Hendurabi, Hengam, Lark/Larak, Lavan, Naz, Sirri ve Şotur) jeolojik yapılarıyla turistik önem taşımaktadır.
Geçmişte, tehditlere rağmen, Boğaz hiçbir zaman fiilen kapatılmamıştır, bugün yaşadığımız bir ilk. İran, olası güvenlik tehdidi karşısında Boğaz üzerindeki kontrolünü bir baskı aracı olarak kullanabilmekte; gemilere el koymaktan karşı kıyılardaki tesislere baskın düzenlemeye kadar trafiği yavaşlatabilecek “metazori” seçeneklere sahip.
Gerginliğin zirve yapmasıyla, bölgedeki seyir güvenliği yüksek riskli seviyede. Maersk, MSC, CMA, Cosco, Hapag-Lloyd başta olmak üzere global denizcilik şirketleri Hürmüz Boğazı’ndan geçişleri ve rezervasyonları askıya alırken; North Standard, London P&I Clup,Gard, Skuld, American Clup denizcilik sigortası şirketleri de bölgeye ilişkin poliçeleri iptal ettiklerini duyurdular.
ABD, İran’ın egemenlik sahası içindeki bu faaliyetlerine rekabetle “Beşinci Filo”sunu Bahreyn’deki deniz üssü koordinasyonunda Boğaz çevresindeki seyir güvenliğini takip amaçlı konuşlandırmasına karşılık; Hürmüz Boğazı merkezli anlaşmazlıkların, İran ile Körfez devletleri arasında değil global düzene muhalif yani (Kuzey Kore, Küba, Rusya, Çin gibi) “uyduluk” ilişkisini reddetmiş ve kendi yolunu çizmiş bir ülke olarak İran’ın ABD’ye biat etmemesinden kaynaklandığı sağır sultanın da bildiği yalın gerçektir.
Sadık Şendil’in (1913-1986) 1962 tarihli “Yedi Kocalı Hürmüz” seyirlik oyunu, farklı meslek ve tiplerden altı kocalı Hürmüz’ün yedincisiyle evlenmesi üzerinden gelişen olayları hicveder. Hürmüz Boğazı’nın hâli pürmelâli “Yedi Kocalı Hürmüz”den beter! 1959’da Mısır’da, Abdünnâsır yönetiminin Süveyş Kanalı’nı millileştirmesiyle nasıl ki İngilizler ters köşe olmuşsa; bugünde İran’ın Hürmüz’ü kapatmasıyla ABD ters köşe! Sâsânî imparatoru altı Hürmüz’den sonra yedinciliğe talip Bay Trump’ın macerası “kırmızı kart” ile sonuçlanacağa benzer! Bay Trump, Hürmüz açıklarında karaya oturmuştur.
O Hürmüz ki, fethedemediği için Pîrî Reis’in (1465-1553) idamına sebeptir.5
Boğaz’ı, İran’ın diplomatik ve ticarî koz ilan etmesiyle petrolün Dünya ekonomisindeki yerini bir kez daha çıplak gözle test ettik. Üstüne üstlük; “Financial Times”ın6 global otomobil üreticilerinin elektrikli araç planlarından vazgeçmeye başladıklarını yazması da gelişmelerin tuzu biberi. Hürmüz odağında her şey kaotik ama tahrik edici türden, tıpkı Ajda Pekkan’ın “Petrol”7 şarkısındaki gibi:
“Aman petrol, canım petrol
Artık sana, sana, sana muhtacım petrol
Eninde petrol, sonunda petrol
Artık dizginlerim senin elinde petrol.”
Tarih öğretir ki, denizler sadece su değil güç mücadelesinin sessiz ama ölümcül alanıdır. Denizlerini kontrol eden, ülkesinin geleceğini garantiler. (Çuvaldızı kendimize batırmanın yeridir: Türkiye’de bir boğazlar ülkesi. İstanbul ve Çanakkale boğazları birer su yolundan fazlasıdır, tıpkı Hürmüz gibi. Enerji hatları, ticaret yolları, askerî geçişler… Türkiye’nin denizlerde güçlü olması bir tercih değil, zorunluluktur. Hürmüz’e bakarken düşünmeli!)
Diplomatik ve paramiliter günahlarını affetmek bir yana unutmak mümkün değilse de; İran’ın Hürmüz Boğazı kartı, “Global Haydutizm”e ironik cevabın ötesinde, sürdürülebilir uluslararası hukuk/düzen ihtiyacına önemli bir dikkat çekme (bir katkı) değil midir?
Bir ülke halkı, ortak bir antiemperyalist bilinçte buluşuyorsa; hiçbir güç o ülkeyi düşünsel ya da pratikte ele geçiremez. Her gün Dünya petrol arzının beşte birinin trafiğine yol veren, 28 Şubat 2026 tarihinden geçerli fiilen kapalı olan Hürmüz, derin bir hafızanın refleksidir özetle.
1962, İzmir doğumlu. İşletme eğitimli. Danışmanlık şirketi kurucu ortağı. DEİK Türkiye-Tanzanya İş Konseyi Kurucu Başkanlığı yaptı (2011). Tanzanya İşbirliği Forumu Başkanı (2014-). Türkiye’de bir ilki gerçekleştirerek Afrikatürk dergisini projelendirdi ve yayımladı (2019). Afrika Menekşesi adlı öyküsü, Tarık Dursun K. Öykü Ödülü’nde “yayımlanmaya değer” bulundu (2019). Dünya Siyasetinde Afrika adlı akademik kitap serisinin bölüm yazarlarından (2020-). Afrika Şiiri’ne dair ülkemizdeki en kapsamlı araştırma-incelemeyi yaptı ve yayımladı (2021). Afrika üzerine yazıyor, seminerler veriyor, arada Afrika’da yaşıyor.
zekeriyasimsek35@gmail.com
- iea.org, erişim tarihi: 23 Mart 2026.
- Ntv, 23.00 ana haber bülteni, 27 Mart 2026.
- Ntv, 23.00 ana haber bülteni, 27 Mart 2026.
- aa.com.tr, “Hürmüz’ü kapatmak su içmekten kolay”, 27 Aralık 2011, erişim tarihi: 5 Mart 2026.
- Bostan, İdris (2007), “Pîrî Reis” maddesi, İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayını, C.34.
- matriksdata.com, erişim tarihi: 15 Şubat 2026.
- Söz: M.Şanar
