Burcu Ünlü’nün bu makalesi, tarihin en güçlü kentsel tanıklıklarından birini çağrıştırıyor. Kent yoksulluğunu belgeleyen, zamanın toplumsal bilincini sarsan kaynaklar arasında özel bir yere sahip olan o eserleri hatırlatıyor. Örneğin, 1890’da yayımlanan How the Other Half Lives, New York’un gecekondu ve tenement bölgelerindeki sarsıcı gerçekleri, metin ve fotoğraflarla üst sınıfların ve kamuoyunun önüne serdi; dönemin sosyal reform dalgasına da zemin hazırladı. Bu yapıt, eşitsizliğin izlerini ortaya koyan tarihî bir belge olarak hâlâ güçlü bir referans.
Bazı kitaplar yalnızca bir dönemi anlatmaz; bir toplumun bilinçli körlüğünü kayda geçirir. Ötekiler Nasıl Yaşar? tam olarak böyle bir kitap. Riis’in metni, edebi bir anlatıdan çok bir teşhir dosyası gibi çalışıyor. Okuru rahatlatan, mesafeli bir gözlem sunmuyor; aksine onu doğrudan New York’un arka sokaklarına, karanlık bodrumlarına ve insanın nefes almakta zorlandığı müşterek meskenlerine sokuyor. Bu yüzden kitap yalnızca yoksulluğu anlatan bir metin değil, aynı zamanda modern şehrin kurduğu eşitsizlik düzeninin erken dönem belgelerinden biri.
19. yüzyılın sonlarında New York, göç dalgalarıyla hızla büyüyen bir metropoldü. Avrupa’nın farklı bölgelerinden gelen göçmenler ucuz iş gücü olarak şehre akıyor, fakat şehir bu kalabalığı insanca yaşayabilecekleri alanlar sunarak değil, onları dar, sağlıksız ve insanlık dışı koşullara sıkıştırarak karşılıyordu. Riis’in merceğini çevirdiği müşterek meskenler, bu düzenin en görünür mekânlarıydı. Birkaç metrekarelik odalarda kalabalık ailelerin yaşadığı, havalandırması olmayan, gün ışığı görmeyen bu yapılar yalnızca barınma alanı değil, aynı zamanda yoksulluğun sürekliliğini üreten bir sistemin parçasıydı.
Kitabın etkileyici tarafı, Riis’in meseleyi duygusal bir anlatı kurarak değil, neredeyse gazeteci soğukkanlılığıyla ele alması. Metin boyunca dramatik bir ton kurmaktan özellikle kaçınıyor. Bunun yerine gözlemlerini, tanıklıklarını ve fotoğraflarını yan yana koyuyor. Bu yaklaşım kitabın gücünü artırıyor; çünkü anlatılanlar bir retoriğin parçası gibi değil, bir gerçeğin çıplak kayıtları gibi okunuyor.
Riis’in kullandığı fotoğraflar kitabın en sarsıcı yönlerinden biri. Bugün belgesel fotoğrafçılığın erken örnekleri arasında sayılan bu kareler, dönemin karanlık sokaklarını, bodrum odalarını ve insanların gündelik hayatını doğrudan görünür kılıyor. Fotoğrafın burada yalnızca bir illüstrasyon değil, başlı başına bir tanıklık işlevi var. Okur metni okurken aynı zamanda o dar odalara bakıyor; kalabalık yataklara, yorgun yüzlere, kirli merdiven boşluklarında oynayan çocuklara.
Kentin orta ve üst sınıflarının çoğu zaman görmezden geldiği, gölgelerde kalan bir yaşamı gün yüzüne çıkaran Ötekiler Nasıl Yaşar?, yalnızca bir sosyal reform çağrısı değil, aynı zamanda 19. yüzyıl kent yaşamının sarsıcı ve çarpıcı bir panoramasıdır.
Yoksulluğun karanlık sokaklarını görünür kılan bu eser, Jack London’ın Uçurum İnsanları (People of the Abyss) kitabına da ilham vererek yankısını Amerika’nın ötesine taşıyan güçlü bir tanıklığa dönüşmüştür.
Riis’in amacı yalnızca gözlem yapmak değildi. Bu kitabın aynı zamanda güçlü bir reform çağrısı olduğu açık. Nitekim yayımlandıktan sonra New York’ta konut reformu tartışmalarını ciddi biçimde etkiledi ve şehir planlaması ile sosyal politikalar üzerinde somut değişimlerin kapısını araladı. Bu yönüyle Ötekiler Nasıl Yaşar? yalnızca bir gazetecilik başarısı değil, aynı zamanda sosyal reform tarihinin önemli metinlerinden biri olarak kabul ediliyor.
Ancak kitabı bugün okurken insan ister istemez başka bir şey de fark ediyor: Riis’in gösterdiği manzaralar yalnızca geçmişe ait değil. Büyük şehirlerin görünmeyen katmanlarında benzer hayatların farklı biçimlerde sürmeye devam ettiğini düşünmemek zor. Bu nedenle metin yalnızca tarihsel bir belge gibi okunmuyor; bugüne de uzanan bir soruyu gündeme getiriyor: Modern şehir gerçekten kimin için var?
Riis’in kitabını değerli kılan şey tam da bu noktada ortaya çıkıyor. O, yoksulluğu soyut bir “sosyal sorun” olarak ele almıyor. Mekânlarıyla, yüzleriyle, gündelik ayrıntılarıyla gösteriyor. Bu yüzden kitap okura yalnızca bilgi vermiyor; aynı zamanda onu tanıklığa zorluyor.
Ötekiler Nasıl Yaşar? bugün hâlâ güçlü bir metin olarak okunuyorsa, bunun nedeni yalnızca anlattığı tarihsel dönem değil. Asıl nedeni, şehirlerin görmezden gelmeyi tercih ettiği hayatları görünür kılma cesareti. Riis’in yaptığı tam olarak buydu: Şehrin ışıklı yüzünü değil, o ışığın dışında bırakılan insanları göstermek. Ve bazen bir kitabın yaptığı en önemli şey de budur: Bakılmayan yere bakmayı zorunlu kılmak.
Radyo, Televizyon ve Sinema ile Halkla İlişkiler bölümlerinden mezun oldu. Öyküleri birçok edebiyat dergilerinde yayımlandı. Macarcadan çeviriler yaptı, çeşitli kitap ve dergilerin editörlüğünü üstlendi. Kapanda Bir Hayal ve Ben Yokmuşum Gibi adlı iki öykü kitabının yazarıdır. Edebiyat çalışmalarının yanı sıra sanat tarihi ve psikoloji üzerine de yazılar kaleme almaktadır.
