Hümeyra Pamuk ve David Brunnstrom
Haziran ayında Avrupa başkentleri ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken’in yaptığı ziyarete methiyeler düzerken, Başkan Joe Biden’ın üst düzey diplomatı Paris’te Fransızca şakalar yapıp, Fransız gençleriyle selfie çektiriyor ve okyanus ötesi ilişkilerin canlandırılması hakkında uzun uzadıya konuşuyordu.
Bu, eski Başkan Donald Trump’ın Avrupa ülkelerini gafil avlayan politik kararlarının, ABD’nin Avrupa ile ilişkilerini sık sık bir krizden diğerine sürüklendiği dört yıllık küstah “Önce Amerika” diyen yönetiminin ardından, yeni bir soluktu.
Ancak Blinken’in ilişkileri onarma ziyaretinin üzerinden daha üç ay geçmeden Washington kendisini, İngiltere ile birlikte Avustralya’ya nükleer enerjili denizaltılar tedarik etmek üzere yapılan ve böylece Fransız tasarımı gemiler için yapılan 40 milyar dolarlık bir sözleşmeyi batıran üçlü bir anlaşma nedeniyle Fransa ile eşi görülmemiş bir diplomatik krizin içinde buldu.
Fransa öfkeyle tepki göstererek yeni anlaşmanın haberleri olmadan yapıldığını söyledi ve müttefikler arasında yapılan resmi açıklamalarda neredeyse daha önce hiç duyulmamış bir dil kullanarak, anlaşmayı “acımasız” ve “sırtından bıçaklama” olarak nitelendirdi.
Fransa cuma günü daha da ileri giderek, Washington ve Avustralya’daki büyükelçilerini geri çağırmak gibi olağanüstü bir adım attı ve Biden yönetimini Trump gibi davranarak, Paris’i bir kenara itmekle suçladı.
Analistler, krizin ticari olmaktan çok bir güven krizi olduğunu ve ABD’li yetkililer krizin hızla sona ereceğini umut etseler bile, Fransa ve Avrupa ile ittifaka kalıcı zarar verme potansiyeline sahip olduğunu, Washington’un Çin’in büyüyen gücüne karşı güçlendirmeye çalıştığı birleşik cepheyi tehlikeye attığını söylüyorlar.
Fransız diplomatlar anlaşmayı ilk olarak Çarşamba günkü resmi duyurudan birkaç saat önce Avustralya medyasına sızan haberlerle öğrendiklerini söylediler, ancak Avustralya Başbakanı Scott Morrison, Haziran ayında Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’a Fransa ile anlaşmayı feshedebileceğini açıkça belirttiğinin altını çizdi.
Her halükarda, Fransız perspektifinden bakıldığında ABD’nin hamlesi, Biden yönetiminin Trump döneminin sona ermesinden bu yana taahhüt ettiği çok taraflılığa dönüş ve Avrupa’nın da önemli bir unsuru olduğu müttefikler ve ortaklarla yakın işbirliği ile çelişiyor.
Atlantik Konseyi Avrupa Merkezi direktörü Benjamin Haddad, “Bu Avrupalıların, skandallar ve tweetleri bir yana, Trump’ın bazı politikalarının belki de normalden bir sapma olmadığını, ama Avrupa’dan daha derin bir uzaklaşmaya işaret ettiğini fark ediyorlar” dedi.
“Biden yönetimi Çin’in kararlılığına karşı koymak için Avrupalıları ortak bir transatlantik cephede bir araya getirmek istediği bir zamanda, neden bölgedeki kilit AB aktörünü sürece dahi etmiyor ki?”
Bazıları, Avrupa ülkelerinin kendilerine gerektiği gibi danışılmadığından şikayet ettikleri, Amerika’nın Afganistan’a yirmi yıllık müdahalesine kaotik biçimde son vermesinin hemen ardından, Biden yönetiminin daha beceriksiz politikalar belirleyeceğini öngörüyor.
Bir Fransız diplomat, “Tıpkı Afganistan gibi, bu yeni ‘Önce Amerika’ düzeni de kötü tasarlandı ve daha da kötü uygulandı” dedi.
Fransa’nın öfkesini yatıştırma girişimleri
Blinken, Fransa’yı Hint-Pasifik ve ötesinde hayati ve uzun eski bir müttefik olarak nitelendirerek Fransızların öfkesini yatıştırmaya çalıştı ve Paris büyükelçilerini geri çağırdıktan sonra Beyaz Saray ve Dışişleri Bakanlığı süratle yatıştırıcı açıklamalar yaptı.
Dışişleri Bakanlığı, Washington’un önümüzdeki hafta yapılacak Birleşmiş Milletler Genel Kurulu da dahil olmak üzere, önümüzdeki günlerde konuyla ilgili üst düzey görüşmelere devam etmeyi umduğunu söyledi.
Princeton Üniversitesi’nde tarih profesörü olan David Bell, geçmiş örneklerin, krizin sonunda yatışacağını gösterdiğini söyledi.
Fransa’nın açıkça “çok kızgın” olduğunu ve bunu “oldukça dramatik” bir şekilde gösterdiğini söylerken, Fransa’nın 1960’larda NATO komutanlığından çekilmesi ve 2003’te ABD liderliğindeki Irak işgaline katılmayı reddetmesi de dahil olmak üzere, önceki yüksek gerilim örneklerini hatırlattı.
Ancak diplomatik ilişkiler askıya alınmadı ve bir noktada büyükelçilerin geri gönderileceğini tahmin eden Bell, Macron’un hamlesinin önümüzdeki yıl potansiyel olarak zor geçecek bir yeniden seçim yarışının önüne geçtiğini belirtti.
Bell, “Macron, dış politikada de Gaulle’cü Fransız bağımsızlık geleneğini yeniden uyandırmaya çalışıyor” dedi.
Zayıflayan Hint-Pasifik Cephesi
NATO müttefikleri, bazılarının tarihlerindeki en kötü diplomatik kriz olarak gördüğü krizden kurtulmanın yollarını bulsalar bile, uzmanlar Biden’ın daha geniş Çin stratejisinin ciddi zarar göreceği konusunda uyarıyor.
Üçlü denizaltı anlaşması, büyüyen Çin gücü karşısında ABD ve müttefiklerinin elini güçlendirecektir, ancak Fransa’nın ötekileştirilmesinin verdiği zarar bundan daha ağır basabilir.
Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü Avrupa kıdemli danışmanı François Heisbourg, “Çin katıla katıla gülüyor olmalı” dedi. “Hint-Pasifik bölgesindeki ABD ile birlikte Avrupa’nın potansiyel varlığını ortadan kaldırma olasılıkları var.”
ABD ile Avustralya arasındaki bağların daha da güçlenmesi Çin hükümetini endişelendirecek olsa da, Almanya gibi diğer AB ülkeleri Pekin ile ticari bağları bozmamak konusunda daha endişeli görünürken, AB’nin önde gelen askeri gücü olan Fransa Çin’e karşı sert bir duruş üstlenme konusunda tavizsiz bir durum takındı.
Heisbourg, “Çin’in bir dezavantajı var, ancak bence avantajı daha büyük – o da Avrupa’nın esasen geri planda kalacağı ve genel olarak Hint-Pasifik’te aktif bir rol oynamayacağı fikri” dedi.
Fransa’nın, Çin’i daha kapsamlı bir şekilde geri püskürtmeye çalışmak yerine, Hint-Pasifik konusunda kendi özgül çıkarlarına yoğunlaşmak için odağını daraltabileceğini ekledi.
Denizaltı anlaşmasının açıklanmasından bir gün sonra, Avrupa Birliği Hint-Pasifik’teki varlığını artırmak ve Çin’e karşı koymak için resmi stratejisini açıkladı. Ancak Heisbourg, Fransa’nın küçük düşürülmesiyle, bu çabanın ya ölü doğması ya da Çin’e yönelik transatlantik stratejisinin daha da kopuk hale gelmesi riskinin arttığını belirtti.
AB dış politika sorumlusu Josep Borrell, Fransa ve Macron’un savunduğu “stratejik özerklik”ten bahsederken, “Diğerlerinin yaptığı gibi kendi başımıza hayatta kalmalıyız,” dedi.
Öyle olsa bile, diğer analistler Pekin’e karşı koyma zorunluluğunun, Batı ülkelerinin farklılıklarını bir tarafa bırakmalarına yardımcı olacağına inanıyor.
Washington’un Stratejik ve Uluslararası Araştırmalar Merkezi’nden Greg Poling, “Çin hakkındaki artan küresel endişe seviyesi, buradaki tüm ülkeleri harekete geçiren ana unsurdur” dedi.
“Önümüzde bir kaç ayın zorlu geçeceğinden oldukça eminim, ancak Paris bunu aşacaktır çünkü stratejik çıkarları bunun üstesinden gelmesini gerektiriyor.”
Bu makale Reuters’da yayınlanan İngilizce orijinalinden Türkçeye çevrilmiştir.
Çeviren: Irmak Gümüşbaş
